Niezależnie od kraju pochodzenia, osoby migrujące są bardziej narażone na dyskryminację, wyzysk i niestabilne zatrudnienie niż pracownicy niebędący migrantami^[1][2]. Oprócz problemów charakterystycznych dla sprekaryzowanych branż, dotykają je również kwestie związane z zapewnieniem legalności ich pobytu i pracy. Sytuację dodatkowo komplikują bariery językowe, nieznajomość (lub gorsza znajomość) instytucjonalnych aspektów rynku pracy w Polsce oraz czasowe ramy pobytu i pracy. W tym artykule przedstawiamy wyniki naszych badań na temat pracy migrantek i migrantów w Polsce. Opisujemy przykłady organizowania się społeczności migranckich w grupach nieformalnych oraz związkach zawodowych. Przyglądamy się działaniom pochodzących z Ukrainy pracownic domowych oraz pracujących w przemyśle lekkim, przetwórstwie żywności i logistyce osób z Ameryki Łacińskiej. 

Import-eksport siły roboczej, czyli ABC migracji i stosunków pracy w Polsce

Migracja odgrywa wielowymiarową i kluczową rolę w funkcjonowaniu i rozwoju gospodarek kapitalistycznych, także gospodarki polskiej w XXI wieku. Migracja nie jest jedynie produktem ubocznym kapitalizmu, ale centralnym mechanizmem, za pomocą którego gospodarki kapitalistyczne wykorzystują siłę roboczą, zarządzają restrukturyzacją gospodarczą i utrzymują systemowe nierówności. Jest to złożona gra czynników ekonomicznych, społecznych i politycznych, które określa się mianem reżimów migracyjnych.

Przez co najmniej dwie dekady po „transformacji ustrojowej” w 1989 r., Polska określana była jako kraj emigracji, a nie imigracji. Proces ten i związane z nim postrzeganie Polski przyspieszyły wraz z przystąpieniem kraju do UE w 2004 r. i stopniowym znoszeniem barier wjazdowych dla polskich pracowników przez państwa członkowskie UE w latach 2004-2007. W tym samym czasie, już od  początku lat 90-tych, Polska stanowiła również kraj docelowy migracji dla osób z Ukrainy i Białorusi znajdujących zatrudnienie w budownictwie, rolnictwie i pracy domowej. Punktem zwrotnym na tym polu był rok 2006, kiedy Polska wprowadziła uproszczoną procedurę zatrudniania cudzoziemców w rolnictwie i rozszerzyła ją na inne sektory rynku pracy w następnym roku. Jednak dopiero w 2015 r. imigracja przewyższyła emigrację. Obywatelki i obywatele Ukrainy i Białorusi pozostają najliczniejsi wśród pracowników cudzoziemskich w Polsce, jednak w ostatnich latach odnotowano wzrost liczby zezwoleń na pracę wydawanych obywatelom i obywatelkom krajów Azji i Bliskiego Wschodu, takich jak Filipiny, Indie, Uzbekistan i Turcja, a także krajów Ameryki Łacińskiej (patrz wykres).

Tymczasowy charakter migracji, duży margines szarej strefy i różne statusy prawne osób pracujących w Polsce utrudniają przybliżone określenie liczby migrantów i migrantek w Polsce. Na podstawie różnych oficjalnych danych można jednak szacować, że w 2024 r. w Polsce mieszkało i pracowało około 2 miliony cudzoziemców^[3]. Za rosnące zapotrzebowanie Polski na nisko- i średnio wykwalifikowaną siłę roboczą w dużej mierze odpowiadają międzynarodowe inwestycje i specjalne strefy ekonomiczne, w których działają międzynarodowe przedsiębiorstwa (głównie magazyny i linie montażowe). Rola międzynarodowych inwestycji, specjalnych stref ekonomicznych i przywilejów podatkowych dla międzynarodowych firm wskazuje na pół-peryferyjną (lub pół-centralną) pozycję kraju w globalnej gospodarce. W tym modelu głównymi atutami gospodarczymi Polski są nisko płatna i elastyczna siła robocza oraz niskie podatki^[4], a niestandardowe zatrudnienie i obniżanie kosztów pracodawców poprzez systematyczne łamanie praw pracowniczych stają się świadomie realizowaną strategią zwiększania atrakcyjności Polski jako kraju przyjaznego inwestorom oraz zwiększania konkurencyjności polskich i zlokalizowanych w Polsce przedsiębiorstw. Niskie kary za łamanie przepisów Kodeksu pracy są często postrzegane jako jeden z kosztów prowadzenia działalności gospodarczej^[5]. Systematyczne łamanie prawa pracy i obniżanie kosztów pracy można wręcz uznać za swoiste know-how polskiej gospodarki oraz strategię modernizacyjną^[6].  W tym kontekście, istotne jest również zjawisko segmentacji rynku pracy. W uproszczeniu, polega ono na różnych standardach pracy w różnych branżach. W Polsce za „podrzędne” segmenty rynku pracy, w których pracownicy i pracownice są najbardziej wystawieni na brak umów o pracę, umowy o pracę na czas określony, samozatrudnienie i pracę nieudokumentowaną uważa się: budownictwo, przemysł metalowy i motoryzacyjny^[7], pracę domową i opiekuńczą oraz rolnictwo i sadownictwo.

Społeczności migranckie i związki zawodowe  na przykładzie Inicjatywy Pracowniczej

Pracownicy i pracownice z Ameryki Łacińskiej

Głównym krajem pochodzenia migrantek i migrantów z  Ameryki Łacińskiej jest Kolumbia (inne kraje to między innymi Meksyk, Kuba i Argentyna), a wśród samych migrantów przeważają mężczyźni, chociaż wśród osób aktywnych społecznie i związkowo są również kobiety. Pracują w produkcji (w tym w przetwórstwie żywności), logistyce i rolnictwie. Większość z nich pracuje za pośrednictwem wyspecjalizowanych agencji. Pracodawcy lub pośrednicy zapewniają również zakwaterowanie i są częściowo odpowiedzialni za wyrabianie pozwoleń na pracę, dokumentów pobytowych i inne formalności. Osoby z krajów Ameryki Łacińskiej zazwyczaj pracują w grupach, na jednym konkretnym odcinku produkcji lub dystrybucji oddzielnie od pracownic i pracowników z Polski. Sprawia to, że mają niewiele kontaktów z polskimi pracownikami tych samych przedsiębiorstw, oraz z innymi migrantami. Wyjątkiem jest kontakt z kierownikami niskiego szczebla, którzy często pochodzą z Ukrainy.  Można domniemywać, że jest to celowa strategia pracodawców i pośredników na izolację pracowników i pracownic i zwiększenie możliwości ich kontrolowania.

Masowa emigracja z Kolumbii jest w Polsce zjawiskiem nowym, zaczęła się w 2022 r. a w latach 2023 i 2024 nabrała zdecydowanego tempa (zob. wykres).  Na specyfikę organizacji przełożyło się połączenie problemów pracowniczych (językowa i „etniczna” izolacja w zakładach oraz prekarne warunki pracy) i migracyjnych (brak zorganizowanej diaspory w Polsce i brak sieci społecznych mogących przełożyć się na konkretne wsparcie).

Powołana w 2023 r. we Wrocławiu, działająca w ramach Inicjatywy Pracowniczej (IP), Komisja Pracowników i Pracownic z Ameryki Łacińskiej w Polsce łączy w sobie cechy związku zawodowego, społeczności migranckiej oraz organizacji diaspory. Inicjatorem jej powstania był migrant z Kolumbii wspierany przez Stowarzyszenie Nomada, które działa na rzecz praw osób migranckich i uchodźczych. W chwili powstawania artykułu, do komisji należy ponad 150 osób, głównie – choć nie tylko – z Wrocławia i mniejszych miejscowości na Dolnym Śląsku. Członkowie i członkinie Komisji odbywają regularne spotkania („fizycznie” z możliwością dołączenia online). Osoby uczestniczące we wrocławskich spotkaniach wspólnie gotują, zapraszają nowe osoby oraz sojuszników i sojuszniczki z organizacji pozarządowych i ruchów społecznych, wśród których są również migranci i migrantki z innych krajów. Spotkania, poza mapowaniem i rozwiązywaniem problemów bieżących, mają również na celu bazującą na położeniu klasowym integrację społeczności latynoamerykańskiej w Polsce wokół jej problemów bytowych. Członkowie i członkinie Komisji są również aktywni w sferze publicznej: uczestniczą w spotkaniach związkowych na szczeblu regionalnym i krajowym, przemawiają na konferencjach, udzielają wywiadów, publikują materiały w mediach społecznościowych oraz uczestniczą w spotkaniach eksperckich na szczeblach wojewódzkim i ministerialnym.

Pracownice domowe z Ukrainy

Pracownice domowe, często potocznie nazywane „opiekunkami”, z Ukrainy to głównie kobiety w średnim wieku, z których większość wyemigrowała do Polski po liberalizacji ram prawnych migracji w 2007 roku^[8]. Pracują w rozproszeniu, głównie w domach prywatnych lub (rzadziej) w instytucjach opiekuńczych. Większość osób pracujących w domach prywatnych jest tam zakwaterowana, podczas gdy inne dojeżdżają do miejsca pracy. Niektóre z nich pracują za pośrednictwem agencji, które są ich oficjalnymi pracodawcami i delegują swoją pracę do gospodarstwa domowego. Większość z nich pracuje jednak bezpośrednio dla gospodarstw domowych („rodzin”). Ta różnorodność sposobów zatrudnienia przekłada się na zróżnicowanie statusów prawnych wykonywanej przez nich pracy: brak jakichkolwiek umów, umowy cywilnoprawne z osobami prywatnymi (gospodarstwami domowymi), umowy cywilnoprawne z agencjami, umowy o pracę z osobami prywatnymi oraz umowy o pracę z instytucjami opiekuńczymi.

Warszawskie „opiekunki” zaczęły organizować się w 2021 roku, przy wsparciu i wzajemnej inspiracji Marty Romankiv – mieszkającej i tworzącej w Polsce ukraińskiej artystki –  i jej projektu audiowizualnego na temat pracy domowej, migracji i niewidzialności migrantek. To z kolei pociągnęło za sobą zainteresowanie i zaangażowanie innych społeczności ukraińskich w Polsce oraz osób sojuszniczych skupionych wokół Ukraińskiego Domu i Fundacji „Nasz Wybór”, a następnie innych artystek, aktywistów oraz Inicjatywy Pracowniczej. W efekcie spotkań, wzajemnych inspiracji i wsparcia, w ramach IP powołana została Komisja Pracownic i Pracowników Domowych. Komisja liczy ponad 40 członkiń w Warszawie, posiada również kontakty w innych miastach w Polsce. Członkinie organizują regularne spotkania, wypowiadają się w mediach, uczestniczą w konferencjach związkowych i migracyjnych. Komunikują się również bezpośrednio z pracodawcami, pośrednikami i urzędnikami, korzystając z różnych platform, aby ich problemy i roszczenia były bardziej widoczne. Uczestniczki spotkań Komisji wspólnie gotują i dzielą się przekąskami, obchodzą urodziny oraz święta Bożego Narodzenia i Wielkiejnocy. Kobiety doradzają sobie nawzajem w kwestiach umownych, ale także ostrzegają się przed nieuczciwymi pracodawcami i pośrednikami, pomagają w przygotowaniu dokumentów pobytowych i wymieniają się niezbędnymi kontaktami.

Konkluzje i przyczynek do dalszych dyskusji

Działania dwóch opisanych komisji   pokazują jak ważne może być społeczne zaangażowanie związków zawodowych (tzw. social movement unionism) oraz ich wspólnotowy charakter (tzw. community unionism). W takim modelu, pracownicy i pracownice organizują się nie tylko wobec pracodawców, ale także rzucają wyzwanie strukturalnym ramom ich pracy i życia w Polsce. Na ramy te składają się: niskie standardy pracy (umowy cywilno-prawne zamiast umów o pracę, praca bez umów, wydłużony czas pracy, pośrednictwo i outsourcing); segmentacja rynku pracy przekładająca się na skrajnie odmienne warunki pracy w różnych branżach; tymczasowość i niepewność statusów pobytowych (brak spójnej polityki migracyjnej).  Związki zawodowe mają tu do odegrania ważną rolę, zapewniając wsparcie infrastrukturalne i organizacyjne, umożliwiając tym samym migrantom i migrantkom warunki do walki o emancypację. Wspólnota jawi się zatem jako podstawowa forma oporu, warunek skutecznej organizacji i zalążek dalszych działań. Przekształca ona wyalienowaną i utowarowioną siłę roboczą w kolektywny podmiot emancypacji oraz podkopuje samą logikę indywidualizacji i segmentacji, właściwą dla reżimów migracyjnych.

Fot. Julia Różańska