Niedawno, w głośnym artykule w „New York Timesie”, David Leonhardt argumentował, że duńscy socjaldemokraci pod wodzą Mette Frederiksen, to jedyny przykład centrolewicy w państwie wysokorozwiniętym, która w ostatnich latach zdołała połączyć reformy socjalne z sukcesem wyborczym. Ich manewr – połączenie progresywnych działań gospodarczych z zaostrzeniem kursu w polityce migracyjnej – ma być, według niego, wzorem godnym naśladowania.
Na jego tekst polemiką z lewej strony odpowiedział Daniel Finn z magazynu „Jacobin”. Finn stwierdził, że Dania nie jest wyjątkiem: podobne sukcesy odniosły rządy centrolewicowe w Hiszpanii i Portugalii. Tam również wprowadzano wyraźnie progresywne reformy w koalicji z partiami radykalnej lewicy. Pedro Sánchez, premier Hiszpanii, nie realizuje polityki „otwartych granic”, a jego rząd ma na koncie brutalne działania wobec migrantów na granicy z Marokiem. Mimo to stanowi rzadki przykład lidera, który nie przejmuje antyimigracyjnej retoryki. Przypadki Hiszpanii i Portugalii pokazują, że sukces lewicy w Europie nie musi być okupiony zaostrzeniem polityki wobec uchodźców. Kluczowa okazuje się zdolność do zapewniania realnych korzyści materialnych klasie pracującej.
Hiszpański przykład jest wart namysłu także z perspektywy polskiej. Pokazuje, że język antyimigrancki nie jest – jak twierdzą konserwatywni liberałowie pod wodzą Tuska – konieczny do odparcia radykalnej prawicy.
Bo Sánchez, przynajmniej na papierze, mówi o prowadzeniu polityki migracyjnej w poprzek zarówno dla obojętności wykazywanej – jego zdaniem – przez Partię Ludową (PP), jak i dla retoryki demonizującej migrantów, charakterystycznej dla skrajnej prawicy (VOX). W swoim wystąpieniu w Kongresie Deputowanych podkreślił, że Hiszpania stoi przed wyborem: pozostać krajem „otwartym i prosperującym” albo „zamknąć się i pogrążyć w biedzie”. Rządowa strategia zakłada pięć filarów działania: lepiej zorganizowany system kontroli granicznej (który nie oznacza co istotne, zupełnego zamknięcia granic), rozwój narzędzi umożliwiających legalną i uporządkowaną migrację, wzmocnienie solidarności w ramach Unii Europejskiej – m.in. poprzez apel o wcześniejsze wdrożenie Paktu o Migracji i Azylu już latem 2025 roku – integrację osób przybywających do Hiszpanii oraz wspieranie rozwoju gospodarczego krajów ich pochodzenia. Premier zwrócił również uwagę na konieczność walki z dezinformacją szerzoną przez skrajną prawicę, która – jego zdaniem – wykorzystuje migrację do wywoływania strachu i ukrywania braku realnego programu politycznego. Na poziomie legislacyjnym rząd zapowiedział reformę art. 35 prawa o cudzoziemcach, mającą na celu wprowadzenie proporcjonalnego rozdziału nieletnich migrantów między wspólnoty autonomiczne, a także nową ustawę, rozszerzającą prawa rodzin migranckich, dzięki nowym ścieżkom legalizacji (np. prawu „drugiej szansy”, które otwiera nowe możliwości, jeśli chodzi o składanie ponownych wniosków o stały pobyt). Dodatkowo planowana jest reforma rozporządzenia imigracyjnego, która uprości procedury urzędowe dla osób już mieszkających w Hiszpanii – chodzi tutaj o praktyczne rozwiązania, jak np. umożliwienie podjęcia pracy od razu po uzyskaniu wizy.
Całość tej polityki zakorzeniona jest w wartościach „solidarności, praw człowieka i pamięci historycznej”. Jak ujął to Sánchez: „Hiszpanie są dziećmi migracji, nie bądźmy więc ojcami ksenofobii”.
Nie trzeba chyba tłumaczyć, że to decyzje po prostu racjonalne ekonomicznie – także w ramach logiki neoliberalnej. Migranci to tani pracownicy – nawet jeżeli są wykwalifikowani, to chętniej przyjmują gorsze oferty pracy i jednocześnie często są słabiej chronieni przez prawa krajowe.
W ramach swojej wizyty w Afryce Pedro Sánchez zarysował uzupełniającą, bardziej pragmatyczną stronę hiszpańskiej polityki migracyjnej. W Senegalu podkreślił konieczność wspierania „migracji regularnej i uporządkowanej”, jako zjawiska korzystnego zarówno dla Hiszpanii, jak i krajów pochodzenia migrantów, przy jednoczesnym zdecydowanym sprzeciwie wobec migracji nielegalnej. Sánchez określił ją jako „piekło” prowadzące do eksploatacji i śmierci oraz zapowiedział walkę z mafiami zajmującymi się przemytem ludzi. Kluczowym narzędziem tej strategii ma być obowiązkowy powrót osób, które dotarły do Hiszpanii nielegalnie w świetle prawa hiszpańskiego i unijnego. W tym kontekście premier ogłosił w Dakarze program „Alianza África Avanza”, mający wspierać inwestycje i rozwój gospodarczy w krajach afrykańskich, w celu przeciwdziałania migracji. Istotnym elementem polityki rządu pozostaje też migracja cyrkulacyjna – legalne zatrudnianie pracowników sezonowych w ich krajach pochodzenia, np. w Senegalu, z obowiązkowym powrotem po zakończeniu pracy. Choć stanowisko premiera zyskało uznanie części opinii publicznej jako bardziej realistyczne (nie oparte na przyjmowaniu każdego migranta, ale też nie na typowo ksenofobicznym zamykaniu granic), spotkało się również z krytyką, zwłaszcza ze strony opozycyjnej Partii Ludowej (PP), która zarzuciła Sánchezowi „ewolucję” poglądów i hipokryzję wobec wcześniejszej krytyki deportacji, postulowanych przez różne odcienie lokalnej prawicy.
Żeby nie wychwalać nadmiernie rządu Sáncheza warto jednak pamiętać, że jego polityka migracyjna to nic innego jak łatanie dziur państwa opiekuńczego – migranci pracują tam, gdzie „etnicznych” Hiszpanów po prostu brakuje.
Jednocześnie, jak podają w swoim ostatnim raporcie badacze społeczni Claudia Finotelli i Sebastian Rinken, na początku 2024 roku aż 18,2% ludności kraju stanowiły osoby urodzone za granicą – odsetek zbliżony do Niemiec czy Szwecji. Od końca lat 90. (1998–2008), liczba imigrantów wzrosła z 1,2 do 6 milionów. Ani kryzys gospodarczy z 2008 roku, ani pandemia COVID-19 nie spowodowały znaczącego spadku tej liczby – obecnie w Hiszpanii mieszka prawie 9 milionów osób urodzonych za granicą. W 2022 roku kraj ten przyjął 860 tysięcy nowych migrantów, co czyni go drugim – po Niemczech – celem migracji w UE, także pod względem liczby wniosków o azyl. Najliczniejszą grupą przybyszów w ostatnich latach są osoby z Ameryki Łacińskiej – ich liczba wzrosła z 2,3 miliona w 2012 roku do 4,1 miliona w 2024 roku. Wzrost ten był możliwy m.in. dzięki stosunkowo liberalnej polityce wizowej i ułatwionemu dostępowi do obywatelstwa – wystarczą dwa lata legalnego pobytu (w porównaniu z dziesięcioma dla innych narodowości), co sprawia, że 85% wszystkich naturalizowanych migrantów od 2000 roku to osoby z Ameryki Łacińskiej. Migranci odgrywają kluczową rolę na rynku pracy – 75% przyrostu liczby osób aktywnych zawodowo w latach 2002–2024 to osoby z obywatelstwem cudzoziemskim lub podwójnym. Mimo to ich zatrudnienie koncentruje się głównie w nisko opłacanych i mało prestiżowych zawodach: usługach osobistych, gastronomii czy pracach fizycznych. Szczególnie wyraźna jest etniczna segmentacja rynku pracy – aż 75% kobiet pochodzenia afrykańskiego zatrudnionych jest w takich właśnie sektorach – co świadczy, zdaniem tej dwójki badaczy, o utrzymującym się zjawisku nierówności strukturalnych.
„Państwo potrzebuje migracji, żeby ratować się przed kryzysem sektora publicznego.”
Hiszpania, jak wiele innych krajów europejskich, stoi na pracy migrantów. Widać to chociażby w sektorze medycznym – podczas gdy większość młodych hiszpańskich lekarzy wyjeżdża do krajów centralnych, czyli Niemiec, Francji czy Zjednoczonego Królestwa, personel medyczny na miejscu rekrutowany jest w dużej mierze spośród migrantów z Ameryki Łacińskiej. Stąd też i nieoficjalne ratio legis bardzo liberalnego prawa Królestwa, jeśli chodzi o związki partnerskie, prawo stałego pobytu i drogę do uzyskania hiszpańskiego obywatelstwa.
Państwo potrzebuje migracji, żeby ratować się przed kryzysem sektora publicznego. W 2022 roku hiszpański dziennik ElDiario alarmował o poważnych niedoborach kadry medycznej w kraju, podkreślając masowy exodus lekarzy za granicę. Przyczyną tej sytuacji są przede wszystkim złe warunki pracy – jak wskazywał przytaczany przez dziennik przewodniczący Consejo General de Colegios Oficiales de Médicos, Tomás Cobo, niemal połowa lekarzy w Hiszpanii pracowała wówczas w niepewnych, niestabilnych warunkach zatrudnienia. Najbardziej odczuwalne braki występują na terenach wiejskich, gdzie problem z obsadzeniem placówek medycznych jest szczególnie dotkliwy. Mimo że liczba miejsc na studiach medycznych rośnie, nie przekłada się to na zatrzymanie specjalistów w kraju – wielu absolwentów wyjeżdża za granicę zaraz po studiach. Skalę tego zjawiska widać w liczbie dokumentów umożliwiających lekarzom podjęcie pracy poza Hiszpanią – w samym 2021 roku (więc pierwszym po pandemii) wydano ich 4130, co było najwyższym wynikiem od dekady. Dla porównania, w tym samym roku naukę na kierunku lekarskim rozpoczęło 8111 osób.
***
Przykład hiszpański pokazuje, że nie tylko promigracyjny język, ale i promigracyjne polityki państwa nie muszą oznaczać odcięcia się od klasy ludowej, której znaczna część dalej popiera koalicję pod wodzą Sáncheza (dowodem na to są comiesięczne raporty Centro de Investigaciones Sociológicas (CIS), lokalnego odpowiednika polskiego CBOSu). W zamian socjaliści oferują jej podtrzymywanie tego, co jest, jak i kilka dodatkowych reform. Zwłaszcza warto tu zwrócić uwagę wspieranie ochrony zatrudnienia (na przykład wobec osób z niepełnosprawnościami). Dużo jednak kończy się na obietnicach – takich jak stuprocentowy podatek od zakupu mieszkań, który miał być narzędziem walki z turystyfikacją kraju.
Prawica, owszem, próbuje zrzucić winę na „migrantów”, ale nie przysparza to jej więcej głosów. Wojna raczej toczy się o działające państwo – co pokazał chociażby spór społeczny wokół powodzi w Walencji. W związku z tragedią, w której zginęło ponad dwieście osób, obydwie strony barykady politycznej przerzucały się oskarżeniami. I mimo że odpowiedzialność spoczywała raczej na rządzie lokalnym, kierowanym przez działacza Partii Ludowej, to i tak prawica wykorzystała tę sytuację, żeby atakować instytucje państwowe – a więc i obecny rząd.
Jeżeli rząd Sáncheza upadnie, to głównie z powodu jego słabości w realizacji kluczowych reform społecznych. Przykładem ciemnych stron polityki lewicy, o których regularnie pisze hiszpańska prasa, jest np. znikome wsparcie dla młodych na rynku najmu – obejmujące jedynie 0,6% potrzebujących – podczas gdy ceny mieszkań rosną bez opamiętania. Również podwyżki pensji minimalnej oraz emerytur nie nadążają za wzrostem kosztów życia, co oznacza realną utratę siły nabywczej milionów pracowników. Co najmniej kontrowersyjna jest także reforma umożliwiająca dobrowolne wydłużenie wieku emerytalnego do 72 lat.
„(…) retoryka antyimigrancka, choć głośna, nie zastępuje polityk odpowiadających na materialne potrzeby klasy pracującej, które pozostają kluczowym polem walki politycznej w Hiszpanii.”
W tym samym czasie opozycja, z partią Vox na czele, wykorzystuje słabość koalicji progresywnej, aby wzmacniać własną pozycję. Kolejne potknięcie rządu, po kataklizmie w Walencji, wiąże się z poważnymi zarzutami korupcyjnymi, dotyczącymi ustawiania przetargów publicznych, które podważają zaufanie do sektora państwowego. W ostatnim czasie z funkcji zrezygnowali Santos Cerdán, sekretarz organizacyjny PSOE, oraz były minister transportu José Luis Ábalos wraz ze współpracownikiem Koldo Garcíą. Dodatkowo śledztwa objęły żonę premiera Begoñę Gómez i jego brata Davida, oskarżanych o nadużycie wpływów i korzyści finansowe.
Mimo to, rząd dalej się utrzymuje. I choć prawica próbuje, na modłę amerykańską, czarować elektorat absurdalnym postulatem „państwa-minimum”, którego przewodnim celem ma być pogonienie imigrantów, to jednak codzienne problemy większości społeczeństwa – takie jak dostęp do mieszkań, ochrona socjalna czy stabilne zatrudnienie – wciąż decydują o poparciu dla obecnej koalicji. Pokazuje to, że retoryka antyimigrancka, choć głośna, nie zastępuje polityk odpowiadających na materialne potrzeby klasy pracującej, które pozostają kluczowym polem walki politycznej w Hiszpanii.
Hiszpanie jednak wiedzą, że przegrana Sáncheza oznacza powrót do władzy prawicy i likwidację obecnych zdobyczy socjalnych. A źle, przynajmniej na razie, nie jest.
Krzysztof Katkowski
Socjolog, tłumacz literacki, dziennikarz, poeta. Absolwent Universitat Pompeu Fabra w Barcelonie i Uniwersytetu Warszawskiego. Współpracuje z OKO.press, „Kulturą Liberalną”, „Dziennikiem Gazeta Prawna” i „Semanario Brecha”. Jego teksty publikowały m.in. „la diaria”, „Gazeta Wyborcza”, „The Guardian” „Jacobin”, „Kapitàl noviny”, „Polityka”, „El Salto” czy CTXT.es. Członek zwyczajny Associació Catalana de Sociologia.
